نکات ایمنی در آزمایشگاه
_ هنگام کار با اسیدها و باز ها مراقب باشید. اسیدها و بازها مایعات سوزاننده ای هستند که نباید با پوست بخصوص پوستهای حساستر یا چشمها تماس حاصل کنند . این امرهمچنین برای مواد تصعید شونده ای که در آزمایشگاه موجود است نیز صدق می کند .
2_ اگر اسید ریخته شد آن را با مقدار زیاد آب شسته وسپس آنرا با محلول آمونیاک شستشو دهید و درآخریکباردیگر این عمل را با آب انجام دهید .
3_ اگر باز ریخت بامقدار فراوان آب عمل شستشو را انجام داده بعد برای شستشو از سرکه استفاده کنید و در آخرازآب استفاده کنید .
4_ برخی مواد موجود درآزمایشگاه فرارند . اینگونه مواد را در محل خنک نگاهداری کنید . بعضی از مواد نظیر اتر را باید در یخچال قرار داد.
5 _ هرگز آب در اسید نریزید . در اثر این عمل مقداری حرارت تولید می شود که بصورت بخار خارج می کند . بخارآب ذرات اسید را با خود از ظرف خارج و در فضا پخش می کند و ممکن است خطراتی ایجاد کند . برای تهیه محلول اسیدها بخصوص اسید سولفوریک ، همیشه اسید را قطره قطره در آب بریزید و هم بزنید.
6_ هنگام مشاهده یا بوییدن ، صورت خود را مستقیماً بالای دستگاه قرار ندهید .
7 _هنگام گرم کردن لوله آزمایش نیز آنرا بسمت خود یا دیگران نگیرید .
8_در آزمایشگاه حتماً از روپوش آزمایشگاه استفاده کنید .
9_ پس از اتمام آزمایش ، وسایل را تمیز و مرتب در جای خود قرار دهید تا مشکلی پیش نیاید .
10. پس از خاتمه آزمایش کمی صبر کنید تا چنانچه ابزار و وسایل کار شما در اثر حرارت گرم شده اند بتدریج سرد شوند . در صورتیکه دستگاه با منبع آب ارتباط داشته باشد قبل از قطع حرارت ، ارتباط آنرا با منبع آب قطع کنید . زیرا بعلت کاهش فشار در دستگاه ممکن است آب بدون آن نفوذ و خطراتی ایجاد کند .
11 _ برای بو کردن هر ماده شیمیایی باید با تکان دادن دست ، بخار آن ماده را به سوی بینی خود برانید . از نزدیک کردن دهانه ی لوله به بینی خود جداً پرهیز کنید .
12_ فلزات قلیایی و قلیایی خاکی ( فلزات تند اثر) مانند سدیم ، پتاسیم ، لیتیم را در زیر نفت یا پارافین نگاهداری می کنند . واکنش این فلزات با آب بسیار شدید است . این فلزات را با احتیاط و به مقدار خیلی کم بکار برید .
13 _ هرگز مواد شیمیایی را لمس نکنید .
14 _ تمام اسید ها ی قوی یا اسید های معدنی مانند اسید کلرید ریک ، اسید سولفوریک و اسید نیتریک وقتی که غلیظ هستند خطر ناک ترند و اگر رقیق شوند دست زدن به آنها خطر کمتری دارد . معمولاً خطر بزرگ اسیدها پاشیده شدن آنها به چشم است . پس بهتر است هنگام آزمایش با اسید های مختلف از عینک مخصوص استفاده کنید . برخی از اسید ها مانند اسید سولفوریک و اسید نیتریک خطرناک ترند زیرا بیش از بقیه اکسید کننده هستند . خطر اسید های آلی در حالت کلی از اسیدهای معدنی کمتر است ولی استثناهایی هم وجود دارد مثلاً فنل (اسید فنیک ) و اسید اگزالیک خطرناکند . خطر آنها به علت سمی بودن آنهاست .
15_بازهای قوی مانند ئیدروکسید سدیم (سود سوز آور ) و ئیدروکسید پتاسیم (پتاس سوز آور ) میتوانند ماند اسید ها سبب سوختگی شوند . بازهای ضعیف مانند ئیدروکسید کلسیم ( آهک مرده ) اگر مدت زیادی با پوست بدن در تماس باشند ایجاد سوختگی می کنند . محلول بازهای رقیق تقریباً بی خطرند ، با وجود این هنگام تماس با آنها باید بلافاصله محل تماس را با آب شستشو داد .
16_ به کار بردن جیوه : جیوه حتی در دمایی که آب یخ می بندد تبخیر می شود و بخار آن بی بو ، بی رنگ و بی طعم است که تراکم آن نیز با افزایش دما بیشتر می شود . این بخار سمی است و روی دستگاه اعصاب اثر می گذارد . استنشاق بخار جیوه زیان آور است و به سهولت در اعضای بدن نفوذ می کند ، همچنین اگر وارد معده بشود یا با پوست بدن تماس یابد جذب می شود که با علائم عصبی و روانی تظاهر می کند .
_اگر جیوه بریزد چه باید کرد ؟ اگر جیوه بریزد به سهولت در شکافها و درزها وارد می شود . با گرد و خاک مخلوط می شود و در اجسامی نظیر چوب ، موزائیک ، لوله های باریک آهنی و آجر نفوذ می کند .
_ در صورتی که با جیوه آزمایش می کنید ، باید دور و بر شما صاف و بی درز باشد ، و مثلاً شکافهای روی میز باید گرفته شوند . اگر جیوه احیاناً ریخته شود باید فوراً آن را جمع کرد . علاوه بر آن پنجره ها را باز کنید تا هوای آلوده به بخار جیوه خارج شود . اما آن درهایی را که به راهرو باز می شوند ، را ببندید تا هوای آنجا آلوده نشود . آنگاه بقایای جیوه ی ریخته شده را به وسیله یک گونی یا کرباس که با آب کمی خیس کرده اید ، یا به وسیله جارو و خاک انداز به صورت یک تکه در آورده و جمع کنید و آن را در ظرف محکم شیشه ای یا پلاستیکی یا فلزی که در آن بدون نفوذ باشد بریزید . با وجود این که به این طریق قسمت اعظم جیوه ریخته شده را جمع می کنید ، باز هم قطره های کوچکی از آن که در شکافها و درزها باقی می مانند مضر هستند در این موارد توصیه می کنیم که با دقت تمام به آن منطقه آلوده به جیوه ، کلسیم یا پلی سولفید سدیم یا گل گوگرد بپاشد . گرد گوگرد تجارتی که معمولاً در باغهای انگور مورد استعمال دارد و به موها پاشیده می شود برای این کار مناسب است . پس در مورد کار با جیوه حتماً باید گل گوگرد داشته باشید . به درزها و شکافها برای اطمینان گل گوگرد بپاشید.
_محافظت پوست : از تماس جیوه یا بخار آن با پوست به هر صورت باید خودداری کنید روی این اصل ، هنگام آزمایش باید دستکش غیر قابل نفوذ و همچنین کفش لاستیکی بپوشید زیرا جیوه جذب چربی می شود . اگر دست شما به جیوه آلوده شود بلافاصله آن را با آب بشویید تا از نفوذ جیوه به پوست جلوگیری شود . اگر جیوه بریزد باید لباسهایتان را هم بررسی کنید زیرا ممکن است در برگردان پارچه شلوار ، درز لباس و جیبها نیز وارد شده باشد .
_نگهداری جیوه : جیوه را باید جایی نگهدارید که خوب تهویه شود ، ظرفهای محتوی جیوه باید در جای خنک و دور از اشعه ی آفتاب قرار گیرند . ظرف جیوه را در قفسه ی چوبی نباید نگهداری کنید بلکه بهتر است که محل نگهداری جیوه از لینولئوم یا سیمان بدون خلل و فرج یا شیشه پوشیده شود . به هر حال این محل باید عاری از هر گونه درز و شکاف باشد . هرگز جیوه را در مجاورت منبع حرارت و آمونیاک قرار ندهید .
17_چراغ الکلی را هرگز در کنار آتش پر نکنید .
18_._ برای برداشتن مایعات می توان از پیپت و یا قطره چکان استفاده نمود .
19_ ضایعات شیمیایی را در زباله نریزید . بلکه در یک ظرف بزرگ مجزا ( سطل پلاستیکی ) جمع آوری نمائید .
20 _ضایعات شیمیایی که شامل حلالهای هستند ( مثلاً استون ، بنزین ، بوتانل ، دی اتیل اتر ) را در شیشه های با درهای مطمئن بریزید . سطل مخصوص و شیشه های فوق الذکر را همانند مواد شیمیایی دور از دسترس کودکان قرار دهید . این ضایعات را در محل مناسبی تخلیه نمایید .
21_در شیشه های حاوی مواد فرار مانند بنزین ، استن ، اتر ، الکل و نظایر آنرا هرگز نزدیک شعله باز نکنید . در صورت بروز آتش سوزی برای خاموش کردن آتش از کپسول آتش نشانی که در آزمایشگاه موجود است استفاده کنید .
22_ هیچوقت مواد شیمیایی را نچشید . زیرا اکثراً سمی و خطرناک هستند . تنفس برخی گازها نیز ایجاد مسمومیت می کند . از نزدیک کردن بینی خود به این گازها شدیداً احتراز کنید .
23_ مواد شیمیایی را هیچوقت با دست نباید گرفت و یا در کف دست ریخت اینکار را با انبرک یا قاشق چینی « اسپاتول » و یا قاشق پلاستیکی می توان انجام داد .
_رسوب پارافین و استئارین : بقایای آنرا در کپسول چینی حرارت داده ، ذوب کرده و خالی کنید بعد با مواد شوینده آنرا تمیز کنید .
_ همیشه در ضمن کار لوله آزمایش را با گیره چوبی یا فلزی بگیرید .
_ در موقع حرکت دادن لوله آزمایش بهر منظور که باشد « مثلاً قاطی کردن مایعات » در لوله را با انگشت نگیرید بلکه از چوب پنبه معمولی و یا از پلاستیک استفاده کنید .
_ هیچگاه جسم جامد و غیر محلول و یا خرده شیشه و لاشه ی کاغذ را در حوضچه آزمایشگاه نباید ریخت .
_ در موقع ریختن مایعات از ظرفی به ظرف دیگر حتی المقدور از میله شیشه ای استفاده شود .
_ در موقع استفاده از محتویات شیشه ها در آنها را ، لای انگشتان نگهدارید و یا واژگون روی میز بگذارید و بعد از استفاده فوراً در شیشه را ببندید .
_ در موقع جوشاندن مایعات و یا انجام هر آزمایش در لوله آزمایش دهانه آنرا بطرف خود و یا دیگران نگیرد
_ در موقع برید ن یا خم کردن لوله شیشه ای و یا فرو کردن آنها در سوراخ چوب پنبه لوله را با یک حوله و یا پارچه کلفتی دردست بگیرد .
_ هیچوقت دارویی را که از ظرف اصلی به منظور استفاده بطرف دیگری خالی کرده اید دومرتبه بجای اولش برنگردانید و با باقیمانده مواد مخلوط نکنید .
_ اگر اسید روی پارچه ای ریخته شود آنرا با آمونیاک رقیق خنثی کنید و اگر قلیا « مواد بازی » روی پارچه ریخته شده باشد آن را با اسید استیک رقیق خنثی کنید و در هر دو مورد پارچه را خوب با آب بشویید .
_ برای تمیز کردن میز آزمایشگاه از اسفنج استفاده شود که اثری از مواد شیمیایی در آن باقی نماند .
_ در موقع توزین مواد یا ظرف ها مستقیماً آنها را روی کفه نگذارید قبلاً روی کفه تکه کاغذ قرار دهید اگر دو تکه کاغذ هموزن در دو کفه قرار داده شود بهتر است .
_ همیشه به بر چسب شیشه ها ی حاوی مواد دقت کامل کنید ، اغلب به جای یک بار آنها را دو بار بخوانید زیرا علیرغم شباهت اسمی ، تفاوت بزرگی بین کلرید پتاسیم و کلرات پتاسیم وجود دارد . همانطور که کلرید مرکورو با کلرید مرکوریک و همچنین منگنز و منیزیم تفاوت کلی دارند .
_ همیشه قبل از آزمایش ، وسایل شیشه ای را از نظر ترک خوردگی بررسی کنید .
_ هیچ وسیله شیشه ای را نزدیک به لبه میز قرار نداده و آنها را وسط میز بگذارید ، و به قرار دادن ظروف بزرگ اصلی که محتوی مواد شیمیایی هستند روی زمین و یا خیلی نزدیک به آن اهمیت دهید .
_با توجه به اینکه کلرات سدیم و کلرات پتاسیم از مواد خیلی معمولی آزمایشگاه به حساب می آیند بایستی از خطرات آنها نیز آگاه بود ، و هنگام مخلوط کردن آنها با مواد دیگر دقت و احتیاط بیشتری کرد وکاملاً مراقبت نمود که این مواد کوچکترین تماس با اسید های قوی نداشته باشند زیرا منجر به تشکیل دی اکسید کلر می شود که سمی است و همچنین این تماس ممکن است سبب انفجار شود ، و نیز بایستی اکسید آنها را از موادی که به سهولت اکسید ه می شوند دور نگهداشت : از قبیل گوگرد – سولفیدها – فسفر- قند - الکل ها – حلال های آلی و ترکیبات آمونیاکی – پودر فلزات – روغن ها یا چربی ها و هر نوع پودر یا گرد .
24_برای بو کردن هر ماده شیمیایی باید با تکان دادن دست ، بخار آن ماده را به سوی بینی خود برانید . از نزدیک کردن دهانه ی لوله به بینی خود جداً پرهیز کنید . شاید این کار خطر بزگی همراه داشته باشد .
_هیچگونه جسمی را در شیشه محتوی مایع شیمیایی وارد نکنید . تنها از قطره چکان یا لوله مخصوص آن استفاده کنید .
25_هنگام کار با مواد و ابزار خطرناک ، همواره از عینک محافظ ( عینک آزمایشگاه ) استفاده کنید . در صورت لزوم و بر حسب دستورهای داده شده از هود استفاده کنید .
26_هر گونه کاغذ باطله ، مواد جامد و دور ریختنی را در ظرف مخصوص بریزید . هرگز چوب کبریت ، کاغذ صافی و هر ماده کم محلول را در دستشویی وارد نکنید . تنها از قطره چکان یا لوله مخصوص آن استفاده کنید .
27_همیشه به برچسب شیشه های حاوی مواد کاملاً دقت کنید . اغلب به جای یک بار آنها را دوبار بخوانید . با وجود شباهت اسمی ، تفاوت بزرگی بین کلرید پتاسیم و کلرات پتاسیم وجود دارد .
28_قبل از برداشتن ظرف حاوی ماده شیمیایی ،برچسب آنرا به دقت بخوانید و همیشه مقدار ماده را متناسب با مصرف انتخاب کنید . هیچگاه مواداضافی را به ظرف اصلی برنگردانید پس ا برداشتن ماده مورد احتیاج ، ظرف را در جای خود قرار دهید .
29_همیشه قبل از آزمایش وسایل شیشه ای را نظر ترک خوردگی بررسی کنید .
30_هیچ وسیله شیشه ای را نزدیک به لبه ی میز قرار ندهید و آنها را وسط میز بگذارید ، ظرف بزرگ اصلی را ، که محتوی مواد شیمیایی هستند ، روی زمین و یا خیلی نزدیک به آن قرار دهید .
31_مفهوم دانه برنج : هر زمان به شما گفته شد که اندکی از یک ماده ی شیمیایی جامد را بردارید مفهوم دانه برنج را فراموش نکنید . اندازه و حجم یک دانه برنج را در نظر بگیرید و معادل آن را که قاعدتاً به انتهای قاشقک می چسبد بردارید .
32_وقتی مواد شیمیایی را در یک لوله ی آزمایش گرم می کنید بهتر است که آن را روی شعله به حرکت در آورید ، دهانه ی لوله را هرگز به طرف حاضران نگیرید بلکه آن را رو به دیوار نگه دارید . هرگز یک لوله ی آزمایش را بیش از یک سوم یا نصف ظرفیت پر نکنید تا هنگام جوشیدن محتوی آن به خارج پاشیده نشود .
33_ وقتی مواد شیمیایی را از ظرفی به ظرف دیگر می ریزید ، بازوهایتان را کاملاً باز کنید و ظروف را دور از صورتتان نگهدارید .
34_انتقال ماده جامد از ظرف به لوله آزمایش را توسط یک کاغذ تا شده به صورت 7 انجام می دهیم . تا کردن کاغذ ، هم به آن استحکام می بخشد و هم به شما امکان می دهد که به آهستگی با انگشت خود به لبه کاغذ بزنید تا ماده شیمیایی راهی ظرف شود و چیزی از آن به اطراف نریزد .
35_موادی مانند قند و براده ی روی مطلقاً بی ضرر هستند ولی اگر با مواد اکسید کننده ای نظیر کلراتها و پرمنگناتها مخلوط شوند قابل انفجار می شوند .
36_مواد اکسید کننده احتراق را شدید تر می کنند . در برخورد با مواد سوختنی ( مانند تمام مواد آلی ) خطر انفجار یا احتراق وجود دارد . بین مواد خیلی خطرناک این گروه باید کلراتها و پر اکسیدها و پر کلراتها و همچنین اسید پر کلریک را نام برد .
37_ با توجه به اینکه کلرات سدیم و کلرات پتاسیم از مواد خیلی معمولی آزمایشگاه به حساب می آیند بایستی از خطرات آنها نیز آگاه بود . هنگام مخلوط کردن آنها با مواد دیگر دقت و احتیاط بیشتری کرد و کاملاً مراقب بود که این مواد کوچکترین تماسی با اسید های قوی نداشته باشند ، زیرا منجر به تشکیل دی اکسید کلر می شوند که سمی است . همچنین این تماس ممکن است سبب انفجارشود ، و نیز بایستی آنها را از موادی از قبیل گوگرد سولفید ها ، فسفر ، قند ، الکلها ، حلالهای آلی ، ترکیبات آمونیاکی ، پودر فلزات ، روغنها یا چربیها و هر نوع گد که به سهولت اکسید ه می شوند دور نگهداشت .
38_ پس از اتمام آزمایش ، ظروف را تمیز بشوئید و هر یک را در جای مخصوص خود قرار دهید .
39_ برخی از مواد شیمیایی موجود در آزمایشگاه فرارند . اینگونه مواد را در محل خنک نگاهداری کنید . بعضی از مواد نظیراتر را باید در یخچال قرار داد.